Редакцияға келіп түсті: 2026 жылғы 28 маусым
Жариялауға қабылданды: 2026 жылғы 29 шілде
Онлайн жарияланды: 2026 жылғы 30 қыркүйек
ӘОЖ: 616.31-053.9:616.89-008.46
DOI: 10.70113/1815-9443.2026.52.35.005
ЕГДЕ ЖАСТАҒЫ ПАЦИЕНТТЕРДЕГІ ШАЙНАУ ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ КОГНИТИВТІК ДЕНСАУЛЫҚ
Жолдыбаева А.А.¹*, Есимов Н.Б.², Жолдыбаева А.С.³
¹Каспий халықаралық медицина мектебі, Каспий университеті, Алматы, Қазақстан
²Алматы қаласының психикалық денсаулық орталығы, Алматы, Қазақстан
³Тұран университеті, Алматы, Қазақстан
Кіріспе. Егде жастағы пациенттерде шайнау тиімділігінің төмендеуі дәстүрлі түрде тамақтануға, өмір сапасына және ортопедиялық стоматологиялық оңалту қажеттілігіне әсер ететін стоматологиялық мәселе ретінде қарастырылады. Қазіргі ғылыми деректер шайнау функциясын жалпы және когнитивтік денсаулықтың ықтимал құрамдас бөлігі ретінде кеңірек қарастыруға мүмкіндік береді.
Мақсаты. Егде жастағы пациенттерде шайнау тиімділігі мен когнитивтік функциялар арасындағы ықтимал байланысты, сенсомоторлық механизмдерге және үшкіл нерв афферентациясының рөліне ерекше назар аудара отырып, қазіргі ғылыми түсініктер негізінде жинақтау.
Материалдар мен әдістер. PubMed/MEDLINE, Google Scholar, ScienceDirect және ашық қолжетімді толық мәтінді ғылыми ресурстар бойынша тұжырымдамалық нарративтік шолу жүргізілді. Іздеу шайнау тиімділігі, шайнау қабілеті, тістеу күші, тіс жоғалту, окклюзиялық тірек, егде жастағы адамдар, когнитивтік функция, гиппокамп, парагиппокамп аймағы, үшкіл нерв және проприоцепция терминдерін қамтыды. Жүйелі шолуларға, мета-талдауларға, егде жастағы адамдар қатысқан клиникалық зерттеулерге, нейровизуализациялық, эксперименттік және нейроанатомиялық жұмыстарға басымдық берілді. Бұл жұмыс жүйелі шолу болып табылмайды және әдебиетті толық қамтуды мақсат етпейді.
Нәтижелер. Қолда бар деректер шайнау тиімділігінің төмендеуі, окклюзиялық тіректің жоғалуы, тістеу күшінің азаюы және шайнау қиындығы егде жастағы адамдардағы төмен когнитивтік көрсеткіштермен ассоциациялануы мүмкін екенін көрсетеді. Шайнау пародонттан, шайнау бұлшықеттерінен, самай-төменгі жақ буынынан және ауыз қуысының шырышты қабығынан келетін үздіксіз сенсомоторлық афферентация көзі болып табылады; ақпарат негізінен үшкіл нерв жолдары арқылы беріледі. Эксперименттік және нейровизуализациялық деректер шайнау функциясы, сенсомоторлық белсенділік және гиппокамптық/парагиппокамптық құрылымдар арасындағы байланыстың биологиялық негізділігін қолдайды.
Талқылау. Ұсынылған механистік сенсомоторлық теория стоматологиялық функцияны, үшкіл нерв афферентациясын және когнитивтік осалдықты бір модельде біріктіреді. Алайда адамдардағы деректердің едәуір бөлігі бақылаулық сипатта, ал шайнау функциясының төмендеуі тамақтану, тамырлық денсаулық, созылмалы аурулар, әлеуметтік белсенділік және жалпы функционалдық жағдаймен қатар жүруі мүмкін. Сондықтан теория дәлелденген себеп-салдарлық жол ретінде емес, жұмыс моделі ретінде қарастырылуы тиіс.
Қорытынды. Егде жастағы адамдарда шайнау тиімділігін тек жергілікті стоматологиялық көрсеткіш ретінде емес, тіс-жақ жүйесінің функционалдық сипаттамасы ретінде бағалау маңызды. Тиімді шайнауды қалпына келтіру стоматологиялық оңалтудың маңызды мақсаты болып қала береді; когнитивтік денсаулықпен байланысты нақтылау үшін объективті шайнау бағасы, когнитивтік тестілеу және нейровизуализация қолданылатын бойлық және интервенциялық зерттеулер қажет.
Түйін сөздер: шайнау тиімділігі; когнитивтік функциялар; егде жастағы пациенттер; үшкіл нерв; сенсомоторлық афферентация; гиппокамп; стоматологиялық оңалту.
