Алынды: 2026 жылғы 18 шілде
Қабылданды: 2026 жылғы 21 тамыз
Онлайн жарияланды: 2026 жылғы 30 қыркүйек
ӘӨЖ: 613.62:616.5:616.314-051
DOI: 10.70113/1815-9443.2026.73.92.003
СТОМАТОЛОГТАРДАҒЫ ҚОЛ ТЕРІСІНІҢ КӘСІБИ ДЕРМАТОЗДАРЫ: ҚОЛҒАПТАРДЫҢ РӨЛІ ЖӘНЕ АЛДЫН АЛУ
Нурмуханбетова А.А.¹, Тулепбергенова Л.А.², Тулепбергенова А.П.²,
Мухамедиев А.Г.¹, Тургынбай Д.Д.¹
¹«С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті» КеАҚ, Алматы, Қазақстан
²«Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ, Алматы, Қазақстан
Кіріспе. Стоматологтар қол терісінің тосқауылын бұзуы мүмкін бірқатар факторлардың тұрақты әсеріне ұшырайды: қолды жиі жуу және антисептикпен өңдеу, қолғап астындағы ұзақ окклюзия, латекс ақуыздары, резеңке қоспалар және метакрилат мономерлері. Қолдың құрғауы, тітіркенуі мен экземасы көбіне ылғалды жұмыс, үйкеліс, тітіркендіргіштер мен сенсибилизацияның қосарланған әсерінен қалыптасады.
Мақсаты. Стоматологтардағы қол терісінің кәсіптік дерматоздарының себептері, медициналық қолғаптардың рөлі туралы заманауи деректерді қорытындылау және практикалық алдын алу шараларын ұсыну.
Материалдар мен әдістер. 2000 — 2026 жылдардағы PubMed/MEDLINE және PubMed Central жарияланымдарына, сондай-ақ жекелеген ертерек іргелі еңбектер мен WHO, CDC және FDA құжаттарына нарративтік шолу жүргізілді. Стоматология қызметкерлеріндегі кәсіптік экзема, латекс пен резеңке вулканизациясы үдеткіштеріне аллергия, стоматологиялық мономерлерге қолғаптардың өткізгіштігі және инфекциялық бақылау жөніндегі зерттеулер қарастырылды. Шолу хаттамасы тіркелмеді және жүйелі қателік қаупіне формалды бағалау жүргізілген жоқ.
Нәтижелері. Ең жиі кездесетін зақымдану — ылғалды жұмыс, детергенттер, үйкеліс және окклюзиямен байланысты тітіркендіргіш жанаспалы дерматит. Латекс ақуыздары дереу типті реакциялар туындатуы мүмкін, ал аллергиялық жанаспалы дерматит көбіне вулканизация үдеткіштерімен байланысты. Нитрил латекс ақуыздарының әсерін жояды, бірақ кейбір нитрил қолғаптарында резеңке үдеткіштері болуы мүмкін. Бір реттік латекс және нитрил қолғаптар HEMA, TEGDMA, MMA және басқа мономерлерге қарсы абсолютті химиялық тосқауыл болып табылмайды.
Талқылау. Тітіркендіргіш дерматитті, IgE-арқылы жүретін латекс аллергиясын және резеңке үдеткіштеріне аллергиялық жанаспалы дерматитті ажырату қолғаптарды негізді таңдау және еңбек жағдайларын түзету үшін маңызды. Метакрилаттардан қорғаныс тек қолғап материалын таңдаумен шектелмей, полимерленбеген материалдармен тікелей жанасуды азайтуды да қамтуы тиіс. Қорытындылар нарративтік шолудың сипатын, зерттеулердің әркелкілігін және олардың сапасына формалды баға берілмегенін ескере отырып түсіндірілуі қажет.
Қорытынды. Стоматологтардағы қол терісінің кәсіптік дерматоздарының алдын алу қолғаптарды дұрыс таңдауды, полимерленбеген материалдармен қолмен тікелей жанасуды болдырмауды, ұтымды қол гигиенасын, үйлесімді эмоленттерді қолдануды және қайталанатын экземасы бар қызметкерлерді ерте тексеруді біріктіруі тиіс.
Түйінді сөздер: кәсіптік дерматит, стоматология қызметкерлері, медициналық қолғаптар, латекс аллергиясы, резеңке вулканизациясы үдеткіштері, метакрилаттар, қол гигиенасы, алдын алу.
